Bilgisayar, Ses ve Enstrüman

 

1         Ses Kartı Nedir?

1

Bilgisayarlarda dijital ve analog ses faaliyetlerini yerine getirmekle görevli birim ses kartıdır. Ana kartın üzerinde bulunan ISA veya PCI veri yollarına takılmak suretiyle bilgisayarların ses kaydetmesine ve çalmasına imkân tanırlar. Ayrıca harici USB bağlantı noktalarına, pcmcia yuvalarına ve profesyonel amaçlı kullanım için güvenlik duvarı girişine de bağlanan çeşitleri bulunmaktadır. Eski tip ses kartları ISA yuvalarına takılmaktaydılar. Bütün bunların yanında onboard anakartların üzerinde tümleşik olarak bulunan ses yongaları da mevcuttur. Bu tür çözümlerin maliyeti daha uygun olmaktadır. Ses kartları, dış görünüm olarak elektronik bir devre ile birlikte dış dünya ile irtibatın sağlanabileceği jak yuvalarından oluşmaktadır.

NOT: PCMCIA Nedir?

PCMCIA kart özellikle laptop ve notebook bilgisayarlar için geliştirilen adaptörleri kredi kartı boyutunda olan bir bus yapısıdır. 16 bit olarak çalışır ve tek bir IRQ kullanır. 3 tipi vardır. Tipler kalınlıklarına göre: Type1 3.5 mm, Type2 5mm, Type3 10.5 mm’dir. PCMCIA’ın bir yeni sürümü denilebilecek PC CARD diye adlandırılır ve 33 MHZ’de 32 bit çalışır. PCMCIA 5 volt kulanırken PC CARD 3.3 volt kullanmaktadır. Type1 modem ve ethernet kartı olarak kullanılır. Type2 RAM olarak kullanılır. Type3 HDD olarak kullanılır. Bilgisayar açıkken kartlar takılıp çıkarılabilir, hemen aktif hale gelirler.

2

2         Ses Kartının Tarihçesi

Ses kartları, teknoloji dünyasında 1989 – 1990 yıllarında özellikle bilgisayar alanında gündeme gelmeye başlamıştır. Sistem içerisindeki hoparlörün yerine, Adlib ve Soundblaster kartlar ses görevini üstlenmişlerdir. Sonraları piyasaya çıkan Roland LAPC-I ile birlikte, işyerlerinde kullanılan bilgisayarların dışında oyun amaçlı olarak da kullanılmaya başlanmıştır. Günümüzde en önemli ses kartı ve ses yongası üreticisi olarak M-Audio, Philips, Realtek ve Nvidia markaları öne çıkmaktadır. Profesyonel ses kartı üreticisi olarak da MOTU, RME ve Digidesing markaları dikkat çekmektedir.

Günümüzün standart ses kartı Creative Lab’ın Sound Blaster’larıdır. Öyle ki birçok kişi bu markayı genel bir terim olarak kullanmaktadır. Eski teknoloji ile üretilmiş olan birçok ses kartı, geniş yazılım desteğinden dolayı Sound Blaster uyumlu olarak üretilmişlerdir.

İlk çıkan ses kartları ISA yuvaları için üretilmekteyken günümüzde PCI yuvalarının üstün özellikleri ve işlemciye daha az ihtiyaç gösterdiğinden dolayı PCI yuvaları için üretilmektedirler.

 

3         Ses Kartının Görevleri ve İşlevi

Ses kartlarının genel olarak 4 ana görevi vardır;

  1. Dışarıdan duyulabilecek sesler oluşturma fonksiyonu,
  2. MIDI ara yüzü,
  3. Analog verileri dijital verilere çevirme (örneğin; mikrofon vasıtasıyla ses kaydı yapma)
  4. Dijital verileri analog verilere çevirme (örneğin; işlenen verilerin hoparlörden ses halinde çıktısı gibi)

3

4        Ses Kartının Temel Özellikleri

4.1       Uyumluluk

Eskiden Sound blaster en yaygın kullanılan ve hemen hemen tüm yazılımlarda uyum sağlayabilen bir ses kartı formuydu. Çünkü Sound blaster uyumlu ses kartları ses özelliği taşıyan tüm yazılımlarla uyumlu çalışırdı. Sound blaster uyumluluğu dışında ses karlarının ses dosyalarını çalışmayı ve diğer bazı işlevleri yerine getirmek için günümüzde Direct Sound 3D, Sorround Sound, Dolby Dijital gibi sesleri çıkabilmesi baz alınıyor. Ayrıca bir ses kartının yukarıda açıklamaya çalıştığımız ses API’lerinden DS3D, A3d, EAX ve Sensaura gibi API’lerden kaçı ile uyumlu olduğu da diğer önemli bir yazılımlarla uyumlu çalışırdı. Sound blaster uyumluluğu dışında ses kartlarının ses dosyalarını çalmayı ve diğer bazı işlevleri yerine getirmek için günümüzde direct sound 3D sorround sound, dolby digital sesleri çıkartabilmesi baz alınıyor. Ayrıca bir ses kartının yukarıda açıklamaya çalıştığımız ses API lerinden kaçı ile uyumlu olduğu da diğer önemli bir etken.

5

4.2      Ses Örneklemesi

Ses kartları ses örneklemesi KHZ birimiyle ölçülür. ses kartlarında standart üç değişik örnekleme bulunur.

11.25 KHZ (Telefon Kalitesi)

22.50 KHZ (Radyo kalitesi)

41.10 KHZ (CD kalitesi )

 

4.3       Kullanılan Ses Sayısı

Ses kartları bir birinden farklı pek çok enstrüman sesi çıkartabilir.

-FM sentezi: Ses kartları enstrüman sesleri taklit ederek oluşur.

-Wavetable: Enstrüman sesleri dalga tablolarıyla ses kartı üzerine kayıtlıdır.

-DSP (Digital Signal Processor): ses kayıtlarında sesteki gürültü ile parazitleri filtreleme ve sıkıştırma gerçekleştirir.

-MIDI (Musıcal Instrument Digital Interface): Her ses kartında bulunan standart bir öğe olarak, enstrümanların kendi aralarında anlaşabilmelerini sağlayan bir standarttır.

Veri sıkıştırma özelliği: Sesin kalitesi ne kadar yükselirse yapılan bir kaybın sabit diskte kaplayacağı alan o denli fazla olacaktır. Örneğin 44.1 KHZ de bir dakikalık kayıt işlemi sabit diskinizde yaklaşık 11Mbyte yer tutar. Bu nedenle ses kartlarına verinin sıkışmasını sağlanır. Veri 2:1, 4:1 gibi oranlarda sıkıştırılır.

 

4.4      Veri Yolu

ISA nın yerine PCI en önemli, sebeplerinden biri olarak PCI ses kartlarının Wavetable için sistem belleğini kullanması olduğu kadar çok daha önemli bir neden de bant genişliğidir. ISA veri yolu teorik olarak max. 8 MBps’a yükselip (saniyede 8 MB ) veri aktarabilirken PCI’da 132MBps’a yükseliyor. Doğal olarak ISA nın sadece 16 kanal kapasitesi de ortadan kalkmış oluyor. Bugünün 32 hatta 64 kanal kullanılabilen uygulamalar göz önüne alındığında PCI veri yolunu kullanan ses kartlarının farklılığı da ortaya çıkmış oluyor.

4

5         Ses Terimleri

5.1       Mıdı

Musicial Instrument Digital Interface: Türkçe karşılığı Müzik Endüstrisi Dijital Arabirimi olan MIDI adından anlaşılacağı gibi müzik endüstrisinde kullanılan bir standarttır. Bilgisayarlar dolayısıyla ses kartları ile müzik aletleri arasında kurulan bağlantılarda kullanılan ortak kuralları içerir. Böylece ses kartı ve müzik aleti bu ortak kurallar yardımıyla uyumlu ve sorunsuz çalışır. Her ses kartı MIDI standardını desteklemektedir.

5.2       Wave table

Ses kartları dijital verileri ses dalgasına dönüştürme sırasında wavetable yani dalga tablosunu kullanırlar. Dalga tablosu enstrümantal verilerin dijital kodlarını içinde barındırmaktadır. Böylece gelen dijital ses sinyalinin hangi enstrümanın hangi sesine ait olduğu bulunur ve hoparlöre o ses iletilir.

5.3       Mp3

Günümüzde inanılmaz derece ilgi çeken ses sıkıştırma formatı olan MP3 diğer dosya sıkıştırma formatları gibi özel bir yazılım yardımıyla işlenebilmektedir. MP3’ler çalınırken sıkıştırılmış veriler açılır, çalınır ve çalınan bölümler daha sonra yeniden kapatılır. Günümüzde en çok kullanılan ses formatlarından birisidir. Bunda internet üzerinden bedava (aynı zamanda yasadışı) dağıtılmasının büyük rolü vardır.

5.4       Dolby Digital

Yüksek kalitedeki ses uygulamalarında (özellikle DVD uygulamalarında) kullanılmaktadır. Beş altı veya daha fazla kanal ses desteği vermektedir. Bunlardan ilk üçü sağ sol ve merkez hoparlörler ikisi arka sağ ve sol hoparlörler diğeri ise subwoofer vs. içindir. Surround ses sitemi olarak da adlandırılır.

5.5       Mıdı ve Kumanda Kolu

Bazı ses kartları ayrıca kumanda kolu girişi veya MIDI için kullanılabilen girişe de sahiptirler. Önceden neredeyse tüm ses kartları bir kumanda kolu girişine sahipken, yeni model ses kartlarında bu durum giderek azalmaktadır, zira modern kumanda kolları USB girişlerini kullanmaktadırlar.

5.6       Kalite Farkları

Ses kartlarını kalite olarak birbirinden ayıran temel özellikler bit çözünürlüğü (örneğin 16 bit veya 24 bit), maksimum örnekleme kalitesi (örneğin 22, 44, 96 veya 192 kHz), gürültü filtresi, sıklık aralığı ve maksimum kanal sayısıdır.

İlaveten pek çok ses kartının desteklediği EAX, DTS-ES, oder ASIO gibi çıkış kodlamaları da ses kartının kalitesini belirleyen bir faktördür. Normal ses kartları bütünleşiklerden farklı olarak hızlandırıcı yongalara sahiptir, bu sayede işlemcinin performansını düşürmezler. Bazı ucuz ses kartları bu hızlandırıcı yongalara sahip değildir.

6

NOT: EAX nedir?

EAX (environmental audio extensions), creative firmasının çıkardığı sonradan ses kartlarında ayrıca onboard ses kartlarında da kullanılan bir arabirim, şu an en son bildiğim eax advanced hd 5.0 var. Oyunlarda gerçekçiliği arttırıyor, mesela karakterimiz ormanlık alandan bir mağaraya girdiğinde gerçekte nasıl yankı duyarsak oyunlarda da aynı yankı duyuyoruz, eax 1 den sonra giderek geliştirildi bu sayede çok kanal seslerle birlikte çevresel sesleri çok gerçekçi bir şekilde duyabiliyoruz, onboard ses kartı kullanıyorsak eax ı açtığımızda işlemciye biraz yük bindiriyor ama Sound blaster X-FI ya da AUDIGY 4 gibi ses kartlarında çok kaliteli sesler işlemciye yük bindirmeden duymak mümkün.

NOT: DTS-ES nedir?

DTS ES Genişletilmiş Surround Bir orta arka kanal ekleyerek 6,1′e kadar yüksek kaliteli Çok kanallı ses üretir.

5.7       İlave Özellikler

Bilgisayarın arka çıkışının sınırlı olması ve takılacak cihazlar için bilgisayarın arkasına ulaşmanın zor olması sebepleriyle bazı ses kartlarına ön paneller ilave edilebilir. Bazen de ilave slot kapağı biçiminde giriş çıkış panelleri kullanılır, bu kapaklar ses kartına özel bir kablo ile bağlanırlar. Yine daha fazla giriş sunmak için, bazı ses kartı üreticileri özel girişler ve bu girişe takılan, daha çok ses giriş-çıkışına sahip kablolar verirler.

6        Ses Kartı Çeşitleri

Ses kartlarını genel olarak ikiye ayırabiliriz.

6.1       Dahili Ses Kartları

Bilgisayarın kasası içerisinde yer alan ya da daha sonradan takılabilen ses kartlarıdır. Günümüzde bilgisayar kasalarına takılabilen PCI/PCI-X kartlar mevcuttur. Laptoplardaki genişleme yuvalarından bağlanan kartlara ise PCMCI denmektedir. Yeni bilgisayarlarda ise PCI-e slotları mevcuttur. Windows tabanlı PC bilgisayarların anakartlarında aynı anda hem PCI hem de yeni nesil PCI-e protokolleri desteklenirken Apple Mac Pro’larda sadece PCI-e slotları mevcuttur. Eski nesil bir PCI ses kartını alıp yeni bir Mac Pro’ya takamazsınız.

lynx-markali-dahili-ses-karti
Lynx markalı dahili ses kartı

Dahili ses kartlarının, az sonra detaylarıyla inceleyeceğimiz harici ses kartlarına göre daha kararlı ve sorunsuz olduğuna dair genel bir kanı olsa da son dönem FireWire hatta USB cihazların güvenilir sürücülerle, dahili kartlar kadar sorunsuz ve stabil bir şekilde çalıştığı görülmektedir. Dahili bir ses kartı alacaksanız bilgisayar kasanızda uygun ve boş slotların olduğundan emin olmalısınız. iMac ve Mac Mini gibi bilgisayarların esasen bir kasaları olmadığı gibi dahili ses kartı bağlanması da söz konusu değildir. Bilgisayarların halihazırda, üzerinde bulunan, bir diğer tabirle ‘onboard’ ses kartlarından bahsetmenin tam zamanı. Oyun, müzik ve ev sinema sistemleri gibi çoklu ortam uygulamaları için tasarlanmış bu ses kartlarını mecbur kalmadıkça müzik yapımı için kullanmaya çalışmayınız.

apogeeden-thunderbolt-ses-karti
Apogee’den thunderbolt ses kartı

6.2      Harici Ses Kartları

Günümüzde harici ses kartları USB, FireWire (1394 de denir) ve yeni çıkan Thunderbolt protokolleriyle bilgisayara bağlanabilmektedir. USB’den ve FireWire’dan kat kat hızlı çalışabilen Thunderbolt bağlantı protokolü Apple Mac bilgisayarlarda bir süredir kullanılmakta iken PC makinelere henüz yeni geliyor. Çok yeni olması sebebiyle şu an piyasadaki thunderbolt ses kartlarının sayısı çok az. Diğer ikisini karşılaştırdığımızda FireWire ile bağlanan ses kartlarının USB’lere göre daha iyi çalıştığı söylenebilir. Bu biraz da üretici firmanın sürücü desteğine de bağlı, nitekim taş gibi sağlam, çok kanallı kayıtları hatasız gerçekleştirebilen USB ses kartları da mevcut.

 

7         Ses Kartının Üzerindeki Giriş/Çıkışlar

7.1       Mikrofon, Enstrüman ve Lıne Girişleri

Bunlar analog girişlerdir. Sırasıyla XLR (kanon), TS (mono jack), TRS (stereo jak) konnektör kullanılır. Günümüzde hem XLR hem de TS konnektörlerin bağlanabildiği kombo girişler yaygınlaşmaktadır.

7.2       Hoparlöre Bağlamak Üzere Bir Çift Esas Çıkış ve Varsa Diğer Analog Çıkışlar

İkinci bir çift referans monitörüne ya da kulaklık miksi için veya canlı performanslarda altyapı ile metronom kanalını ayırmak ikiden fazla analog çıkışa ihtiyacınız olabilir.

7.3       Dijital Giriş/Çıkışlar

Sinyal hattınızda mümkünse gereksiz A/D, D/A dönüşümden kaçınmalısınız. Elinizde dijital çıkışları olan bir preampli ya da prosesörünüz varsa bunu analog yerine dijital çıkışlarından çıkıp ses kartınızın dijital girişlerine bağlayabilirsiniz. Ya da A/D dönüştürücü kalitesi ses kartındakinden daha iyi bir cihaza sahipseniz ses kartınızın A/D katını bypass etmek için dijital girişleri kullanabilirsiniz. En çok kullanılan dijital giriş/çıkış protokolleri S/PDIF, ADAT, AES/EBU’dur.

7

7.4       Kondansatörlü Mikrofonlar İçin 48 Volt Fantom Gücü

Vokal ve bazı enstrüman kayıtlarında kullanacağınız kondenser mikrofonları çalıştırmak için gereken 48 volt güç genellikle ses kartlarında mevcut olup bir anahtarla açık kapalı konuma getirilebilir, zira dinamik mikrofonlar için buna gerek yoktur.

7.5       Mıdı Giriş/Çıkış

Son dönemde MIDI keyboardlar, kontrol yüzeyleri ve diğer MIDI cihazlar USB ile bağlanıyor olsa da MIDI giriş/çıkışı benim çoğu zaman aradığım bir özellik. Yoksa da çok sorun değil, gerektiğinde MIDI’den USB’ye çevirici kabloları çok ucuza tedarik etmek mümkün.

8        Ses Kartı Nasıl Çalışır?

Ses kartlarında sesi oluşturmak için kullanılan üç ana bölme bulunmaktadır. Bunlar;

  1. WaveTable (dalga tablosu)
  2. FM (frekans modülasyonu)
  3. Örnekleme (Fiziksel Modelleme)

Bazı bilgisayarların arka çıkışları sınırlı olabilmektedir ve cihazları takmak için arkasına ulaşmak zor olduğundan ses katlarının bazılarına ön paneller ilave edilmektedir. Bunların dışında fazladan giriş sunmak isteyen ses kartı üreticileri, ses kartının yanında özel girişler ve bu girişlere takılmak suretiyle daha fazla ses giriş çıkışına sahip kablolar vermektedirler.

Ses kartlarındaki bağlantılar renkler şeklinde kodlanmışlardır. Bu bağlantılar her jak pozisyonu ile bağlantılı olan, oklar, çemberler ve ses dalgalarına benzer sembollere sahiptirler.

Bilgisayara bağlı çevre birimlerinden gelen analog ses sinyalleri ses kartına aktarılarak, ses kartı üzerinde bulunan ADC (analog dijital çevirici) vasıtasıyla dijital ses sinyallerine dönüştürülür. Dijital hale dönmüş olan ses sinyalleri DSP’ye aktarılır. Burada veriler işlenir ve işlenen veriler anakartta veri yoluna iletilir. Son olarak da bu dijital veriler mikroişlemci tarafından işlenerek depolama için depolama birimine aktarılır. Daha sonra bu ses verilerini bilgisayarda dinlemek için depolama aygıtındaki dijital veriler mikroişlemciye aktarılan ve çözülmesi için ses kartında bulunan DSP’ye iletilir. Ardından da çözülmüş olan bu veri, ses kartının dijital analog çeviricisi (DAC) aracılığı ile analog ses sinyallerine dönüştürülerek ses kartının çıkışına aktarılır ve bilgisayara bağlı çevre birimleri sayesinde bizim duyabileceğimiz ses haline gelir.

9        Harici Ses Kartı Nasıl Kurulur?

10        3 Boyutlu Ses Teknolojileri

8

Gerçek dünyada kulaklarımız her yönden gelen sesleri algılıyor ve bunların konumlarını belirleyebiliyor. Ses kartı ve hoparlör teknolojisindeki gelişmeler de, bize filmlerde ve oyunlarda bu üç boyutlu ses algılamasını gerçeğe çok yakın bir şekilde yaşatmayı amaçlıyor. Dolayısı ile bilgisayarda da 2 ya da daha çok adet hoparlör ile yada kulaklık ile aynı etkiyi almak yani sesi 3 boyutlu duyabilmek mümkün olabilir. Bunların tümüne “3D audio”, yani üç boyutlu ses deniyor bazen de “surround sound” dendiği görülüyor. 3D sesi dinleyicinin etrafında konumlandıran ses sistemleri için kullanabiliriz. Gerçek bir 3D ses sisteminde yukarıdan, aşağıdan ileriden gelen sesleri bu mesafe ayrımı ile hissedilir. Bu 3 boyutlu sesi ortaya koyabilmenin 3 farklı yöntemi vardır.

Geliştirilmiş Stereo (Stereo expansion):

Çift hoparlörlü klasik stereo ses teknolojisi 1950’lerde geliştirildi ve o zamandan beri, dinleyicinin algıladığı akustik ses alanı olarak adlandırabileceğimiz “ses etki alanı” sınırlı kaldı. Stereo’nun bir değer problemi, dinleyicinin en iyi akustik etkiyle sesleri dinleyebilmesi için “swet spot” adı verilen belirli bir konumda durma zorunluydu. Ses etki alanını ve “sweet spot” u genişletmek için pek çok teknik kullanıldı.

Sanal Çevreleme (Virtual surround):

PC’ lerde kullanılan üç temel dolby surround en eskisi ve dört kanal sesi içeriyor. Dolby digital ve DTS ise altı kanal ses kullanabiliyor. Dolby Surround ses kayıtları yapılırken dört kanallı ses bilgisi iki kanallı stereo sinyaline indirgenerek şifrelenir. Merkez kanal bilgileri sol sağ kanallar eşit ölçüde dağıtılır; surruond sound ise birbirine göre 180 derecelik bir faz farkıyla iki parçaya bölünür; parçalardan biri stereo sinyalinin sol kanalına, diğeri sağ kanalına eklenir.

Gerçek Surround (Dolby Digital):

3D ses alabilmenin üçüncü ve ses kartları açısından önemlisi Positional 3D Audio olarak ortaya konulabilir. Burada birden fazla ses 3 boyutlu ortamda birbirinden farklı yerlerde konumlandırılmaya çalışılır, böylece 3D etkisi oluşur. Örneğin bir filmde görünürde olmasına karşın önce arkadan yaklaştığını duyabilmek, sesin giderek yaklaşması ve derken üzerimizden geçip giderken sesin kaynağı konumlandırabilmek şeklinde olur. Örneğin sınamalarda gördüğünüz Dolby Digital ses sistemlerinde aslında birer pozitonal 3D audio’dur, sadece hoparlör sayısı çok daha fazla olduğundan dolayı çok fazla sayıdaki ayrı ses, ayrı ayrı konumlandırılabilir.

11   Yararlanılan Kaynaklar

https://sistemduragi.com/ses-karti-nedir.html/[6.09.2016 17:45:40]

http://okul.mydukkan.com/2012/11/25/ev-studyosu-bilesenleri-bolum-ii-ses-karti/[6.09.2016 17:44:41]

http://bilgihanem.com/ses-karti-nedir-nasil-calisir/[6.09.2016 17:46:20]

http://www.compel.com.tr/Static/PratikBilgiler/[6.09.2016 17:48:42]

130122032 Büşra ÖZCAN

Reklamlar

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s